Hát bằng tiếng Quechua: Renata Flores và Q’pop

Ở các đô thị và trên feed số của Peru, tiếng Quechua không bị coi là hiện vật bảo tàng hay di tích lịch sử. Nó đang chảy qua subwoofer, qua những hook pop, và những đoạn build hyperpop. Vài năm trở lại đây, một làn sóng nghệ sĩ đã đưa ngôn ngữ bản địa thẳng lên sàn nhảy, kết hợp nhạc cụ Andes vùng miền và nhịp điệu truyền thống với production đô thị đương đại, reggaeton, trap và phong cách K-pop. Được fan và truyền thông địa phương gọi chung là Q-pop và urban fusion, phong trào này vận hành với độ chính xác của pop hiện đại.

Đứng đầu vòng xoay địa phương này là Avril Navarro. Đến từ Ayacucho, Navarro lần đầu gây chú ý ở tuổi 15 trên La Voz Kids trước khi khẳng định mình là nghệ sĩ solo vào cuối 2024 ở tuổi 18 với single “Viaje.” Định hình phong cách của mình là Peruvian urban fusion bằng tiếng Quechua, Navarro đã mời những cộng sự nặng ký, làm việc với Gustavo Ramírez – người từng đoạt Latin Grammy – và producer kiêm DJ Kayfex của Ayacucho. Âm thanh của cô nghiêng hẳn về nhịp điệu sẵn sàng cho club: EP 5 track đầu tay, Mi Eterno Kuyaycha, mang đến thứ cô gọi là “qumbias,” làm mới lại kho tàng cumbia Peru nền tảng như “Elsa” của Los Destellos cùng producer Kiwan, pha trộn bộ gõ đô thị, chất liệu Andes và lyrics tiếng Quechua bên cạnh những track như “Qamuy Qamuy” với Marci la Anomalía.

Làn đường cho những thử nghiệm điện tử tràn năng lượng cũng chạy nhanh không kém qua Qorianka, dự án của Gardenia Reynoso. Single tháng 2/2025 “Upallay” – sáng tác gốc đầu tiên của cô – cắt sắc giữa chất liệu hyperpop, cấu trúc vocal K-pop và phối khí folk Andes. Cách tiếp cận lai này tạo tiếng vang tức thì trên mạng, một người nghe nhận xét dưới video: “Me encanra que puedo captar la influencia del kpop pero también reconozco los sonidos de la música andina” (“Mình thích là mình bắt được ảnh hưởng K-pop nhưng cũng nhận ra âm thanh của nhạc Andes”).

Chung bảng màu điện tử và pop đó là SÖFY, người đã chuyển từ đăng cover trên mạng sang những bản phát hành quy mô với album phòng thu Corazón Imperial, luân phiên giữa tiếng Tây Ban Nha và tiếng Quechua. Theo dõi hành trình tiến hóa của cô qua các bản phát hành như “KILLACHKINMI” tháng 10/2023 và “FANTASÍA” tháng 3/2025, cô đã khẳng định một bản sắc pop riêng kết nối trực tiếp với khán giả trẻ ở Ayacucho và khắp cả nước.

Người đang giữ vững khung trực tiếp của Q-pop là Lenin Tamayo. Ban đầu hoạt động như nghệ sĩ duy nhất theo đuổi tag này, Tamayo đã lấy vũ đạo đồng bộ, giai điệu sắc bén và cách hát trong trẻo của nhạc pop Hàn Quốc rồi khóa chặt chúng vào các nhịp điệu Andean. Tháng 3/2025, anh tung ra “LA LLAQTA,” một lyric video cắt từ dự án AMARU II, càng đẩy mạnh lối đánh bộ gõ và verse tiếng Quechua của phong cách này.

Qua biên giới phía bắc, phong trào thanh niên nói tiếng Kichwa cũng có đà tương tự ở Ecuador. Nhóm sáu thành viên Mana Maymanda, hoạt động từ cộng đồng Peguche ở Otavalo, đã dành nhiều năm neo nhạc pop bản địa hiện đại vào tiếng mẹ đẻ, bắt nguồn từ album 14 bài năm 2018 Kashnamari. Bản phát hành tháng 2/2025 của họ, “Juyashka Panigu”—do Roberto Lema viết và phối cùng Randall Ballesteros—kết hợp chủ đề cộng đồng Otavalo đời thực với phần phối khí tươi sáng, dễ nghe, tiếp nối danh mục phòng thu thu âm với Grande Liga Records trong các track như “Ayapa Churi.”

Nền tảng cho cả làn sóng này bắt nguồn từ Renata Flores ở Ayacucho. Flores lần đầu thay đổi cách nhìn nhận của địa phương vào năm 2015 khi bản cover tiếng Quechua của cô cho “The Way You Make Me Feel” của Michael Jackson đạt hơn 2,2 triệu view. Thay vì chỉ dừng ở làn viral novelty, Flores đẩy âm thanh của mình vào Latin trap nguyên bản, hip-hop, reggaeton và sản xuất điện tử, kết hợp nhạc cụ Andean truyền thống bên dưới những câu rap mạnh mẽ. Tác động của cô lên bối cảnh urban địa phương song hành cùng các hiện tượng đường phố như bản rap kỷ niệm 200 năm của Wariwillka “Tusuriy (Bailemos),” thứ đã khơi mào “Tusuriy challenge” lan truyền khắp YouTube và đưa rap bản địa thẳng lên truyền hình quốc gia. Đến 2025, Flores đã mang các sáng tác tiếng Quechua nguyên bản lên những nền tảng mainstream, trình diễn “Kutitika” tại lễ hội Viña del Mar.

Flores cũng đã nối âm thanh này với lục địa rộng lớn hơn. Tháng 3/2025, cô kết hợp với rapper người bản địa Mexico lớn lên ở Colorado Xiuhtezcatl cho “SÍGUEME,” một track thu cho album TONATIUH của anh. Được xây dựng trong hơn một năm, track đưa Xiuhtezcatl xuống phía nam quay ở Puncupata và Ayacucho, pha trộn tiếng Tây Ban Nha, Nahuatl và Quechua trên nền sản xuất hip-hop hiện đại.

Dù âm thanh đôi khi lan ra ngoài—mới đây Tamayo mang set Q-pop của mình đến Thái Lan để collab trên sân khấu với nhóm pop nội địa Berry Berry—khán giả cốt lõi vẫn là dân trong nước. Nó sống trong những buổi thu âm ở Ayacucho cùng Kayfex và Kiwan, trên những sàn nhảy quay cuồng với bassline cumbia của Avril Navarro, và trong những bản mix trong tai nghe của lũ teen đang lần đầu khám phá “Upallay.”

Nguồn

admin

From the YouTube conversation

@dominguezmartinezxochiquet3603
Xiuhtezcatl, as an indigenous myself living in Mexico and having endured discrimination by my own people, I'm glad that you do what you do! Thank you for having the power and courage to raise our voices!
Thank you so much! Love you!
Don't you ever stop doing what you do! 🥹
We'll always support you!!!!❤️❤
♥ 523
- @Soeiaelliotclark
  No importa dónde vaya, yo sé de dónde soy.
  Sigue, sígueme hasta llegar al sol. Los Camino se unen, la profecia cumple.
  El Condor desde el sur, la águila del Norte. We have to fight false narratives.
  
  The last line is the most important. America has a superiority complex, and always has. We, as people, have believed for so long, and a lot of people still believe that we are the eagle and the people who have helped us build this country are the vultures of the south, when we have built our system and our country off the backs of Mexican families, who have helped hold our economy together. We are not better. America's complex has ruined and crashed our economy, and any stability we have, for a long time.
  
  Go back to the first line. "no importa dónde vaya, yo sé dónde soy."
  It doesn't matter where you are going.
  Yet,
  You know who you are, despite what has been deeply ingrained in our ungrateful people, our systematic failures. You know who you are, you know the people who will stand by you, and who will be true. The people who see you, face-to-face, look you in your eyes, as you are equal.
  Listen to that, not the people who will hold you back from being the person you are. Share your indigenous culture, and let the unity happen. It's the only way we grow and progress as a society. We have to continue bridging gaps. ❤
  ♥ 10
@fabioandresromanellivillot4470
Ok, yo no hablo nahuatl ni quechua, pero esto me hizo llorar. ¡Arriba nuestros pueblos indígenas! Esto es el alma de nuestros países, por más que se empeñen en olvidarlo y querer adoptar una cultura cuyo valor principal es el consumismo voraz y el materialismo radical.
♥ 609
- @turtle4llama
  We speak the languages of our oppressors. We can restore what was taken.
  ♥ 14
- @pipapipapo
  @ceciliatorres5341 jajajajaj dice tonterías señora. Seguir teniendo identidad de los pueblos originarios es lo correcto, obvio en estos tiempos se tiene que adaptar la cultura y descartar las cosas que no están bien. Usted cree que los franceses niegan sus danzas y vestimenta antigua? los noruegas acaso odian que hayan sido vikingos? los italianos odian haber sido romanos? los chinos odian sus dinastías? Es horripilante que un mexicano odie su propia cultura e historia. Sus palabras demuestran su falta de identidad y su baja autoestima.
  ♥ 7
@rapsabdur
Saludos desde las Tierras ancestrales de la Nación Gunadule en Panamá, seguimos resistiendo por medio de nuestra arte. 🔥
♥ 313
- @Xiuhtezcatl
  Fuerza a la resistencia de tu pueblo!
  ♥ 26
- @juanvasquez2050
  Saludos desde Perú - chiclayo tierra de los Moches y el señor de Sipan y Huaca Rajada
  Tengo 67 años y me gusta el movimiento urbano y más si trata de recuperar y afianzar nuestras ancestrales culturas.
  ♥ 17
@brendamusicaec
La profecía es cierta. ❤🪶🦅✊🏽 Admiración total por su arte y música, hermanos. Acá una compañera música desde Ecuador! ¡Arriba! ✨🙌🏼🤗
♥ 564
- @javiergarzontorres112
  El agua, la tierra, el aire, el sol. Y esos elementos que nos impulsan a la lucha, al amor. El alma secreta de las cosas. La conciencia universal. La memoria ancestral. La esperanza de un mundo mejor...
  ♥ 17
- @harrypatel4575
  Can you teach me your language.
  ♥ 9
@shainniasu2721
As someone who has ancestral history from Canada to Mexico to Peru, and has been following both of you for a long time, this is so meaningful. From Alaska to Argentina, we are all cousins. This is our land and it is only ours to shape. Together.
♥ 143
- @Xiuhtezcatl
  The land knows now borders <3
  ♥ 18
- @shainniasu2721
  @ more now than ever
  ♥ 1
@albertowirz
Lo máximo. Renata es una de las mejores artistas que tenemos en Perú.
♥ 157
- @juanvasquez2050
  Pero lamentablemente no tiene acogida, en cambio alejandra baigorrea y leslie saw son más conocidas 😢 Renata, Liberato Kani, Ushpa y otros son los verdaderos representantes de Perú
  ♥ 8
- @vilma7407
  @juanvasquez2050 Bueno pero nunca es tarde para conocerla y hacerla famosa.
  ♥ 2
@AcademicChola
Ver la unión de la águila (donde vivo 🇨🇦) y el cóndor (donde nací 🇵🇪) en la canción y en tantos elementos artísticos del video fue increíble! Gracias por darnos este regalito, Renata y Xiuhtezcatl. 🫶🏽🤎
♥ 142
@LisMed-i4m
Hermosa y poderosa colaboración 😍Recordemos que tenemos una herencia cultural que debemos proteger y honrar. 🇵🇪 y 🇲🇽 juntos somos lo más.
♥ 117
@Crystalline-scribe
Wow this song is so beautiful and powerful! As a Peruvian, I grew up feeling ashamed of my indigenous roots as the “paisanos” are considered lower than lower class in Peru, which is really sad.

Seeing her sing in Quechua and be proud of our indigenous roots was so powerfully liberating to me and I teared up seeing her dance in the traditional clothes.

This song stirs something inside of me and I feel emotional seeing Peru and our culture. Thank you so much for such a transformative song ❤❤❤🇵🇪
♥ 59
- @shainniasu2721
  Renata Flores helped me to understand part of my roots as well, she is very proud of her language and culture and keeps it alive. Definitely check out all of her stuff if you are Quechua, or even if you're not.
  I followed Xiuhtezcatl separately so I was super excited to see him finally do a song with her!
  ♥ 7
- @juanvasquez2050
  Linerato kani, Ushpa, grupo Quena, semillas, Asc 2:39 esis Nativa entre otros... no te olvides qie somos LOS HIJOS DEL SOL!!
  ♥ 5
@roxanapariona23
El latin grammy acaba dedictar que habra nominaciones nuevas y espero que sea musica precolombina y espero que sea mencionado los talentos que tienen una trayectoria de 20 años en el folklore en cada pais de latinoamerica y los nuevos talentosos como ustedes , arriba Mexico y Peru ¡¡.
♥ 379
@crystalgonzales4534
Never be ashamed of your beautiful roots. Im sick and tired of everyone thinking European features and cultures are better or above other cultures of people of color or just non-european cultures in general. My people are beautiful, and that colored skin is beautiful. Remember how great your ancestors were and how skillfully they survived and thrived in the land. Never feel less than anyone.
♥ 304
- @alicaondackova1801
  Me as a european am also sick of us, history and culture of occupation and genocide, not all of us are colonizers and have a superiority gene... especially in Slovakia, we are always the ones being occupied by anyone thtough all of our history, keep your healthy anger and dont let your voice ever be silenced
  ♥ 12
- @journeytoself
  A few european powers were the colonizers, most of Eastern Europeans were opressed in our small countries...they are actively trying to erase our history even today...united we stand...
  ♥ 5
@pilarcubacoello28
Renata Flores es para nuestro país peruano, un rayito de memoria, conexión y arte. Y como buenas ayacuchanas, resilientes y resistentes. Bonita música, SEGUIMOS resistiendo para siempre.
♥ 132
- @bethc7981
  Honrando a la gran Bartolina Sisa
  ♥ 3